Afbeelding 1. Paddestoelrotsen (midden) hebben een 'steel' en een 'hoed', met zoals dat bij veel paddenstoelen (parasolzwam, links) het geval is. Soms is de hoed van paddenstoelrotsen niet veel groter dan de steel, maar er zijn ook paddenstoelen waarbij dat het geval is, bijvoorbeeld bij de geschubde inktzwam (rechts). De naam paddenstoelrots is daarbij dus ook wel op zijn plaats.

Arches NP 

In Arches National Park in de staat Utah komen we rotsen met een hoed / paddenstoelrotsen tegen die gevormd zijn in gesteenten uit de Juraperiode (afbeelding 3). Daarvan zijn voor ons verhaal belangrijk de Dewey Bridge mudstone en de Slick Rock sandstone. Uit de Dewey Bridge mudstone is de ‘steel’ ontstaan. De ‘hoed’ wordt gevormd door de Slick Rock sandstone. De Dewey Bridge mudstone is een kleiïge zandsteen, de Slick Rock sandstone een fijnkorrelige kwartszandsteen. De zachtere Dewey Bridge mudstone erodeert sneller dan de meer resistente Slick Rock sandstone waardoor de steel met hoed kan ontstaan. Vaak wordt gedacht dat de schurende werking van zandkorrels verantwoordelijk is voor het ontstaan van de stelen van dit soort (paddenstoel)rotsen. Toch is dit niet het geval. Bij een harde wind zullen de meeste zandkorrels niet meer dan een halve tot twee meter boven de grond komen. En hoewel ze daarbij een zandstralende werking kunnen uitoefenen (op de blote huid geven ze een onaangename prikkeling) komen ze niet hoog genoeg om de hoge stelen van de (paddenstoel)rotsen in Arches NP te verklaren. Nu kun je hiertegen inbrengen dat bij stofstormen in woestijnen het getransporteerde materiaal grote hoogten bereikt, maar dan gaat het wel om hele fijne deeltjes en niet om de zandkorrels waar we het hier over hebben (afbeelding 2 en 6).

Afbeelding 2. Als het maar hard genoeg waait, gaat zand stuiven, maar daarbij bereikt het maar een relatief lage hoogte (links). Wordt de wind nog harder (zoals bij deze storm met windkracht 11 in Zeeland, midden en rechts) dan zie je dat het heel fijne spul uit het zand veel grotere hoogten bereikt waardoor het zicht echt beperkt wordt.

De paddenstoelrotsen zijn dan ook het resultaat van de vorming door water, vorst en het vrijkomen van spanningen in het gesteente zelf. De zandsteen in Arches bestaat uit fijn kwartszand dat bij elkaar gehouden wordt door een natuurlijk calciumcement. Doordat regenwater altijd licht zuur is, kan dit het calciumcement oplossen waardoor de samenhang tussen de zandkorrels verdwijnt met als gevolg het afbrokkelen van de zandsteen. Het herhaaldelijk bevriezen en weer ontdooien en temperatuurwisselingen in het algemeen werken verder aan deze afbrokkeling mee. In de loop der tijd komt daardoor ook steeds meer druk in het gesteente vrij wat verder bijdraagt aan het verminderen van de samenhang ervan. 

Afbeelding 3. Rotsen met een hoedje in Arches National Park in de Amerikaanse staat Utah. De 'balanced rock' links in de derde afbeelding weegt meer dan 3500 ton en het bovenste puntje ervan bevindt zich op ongeveer 39 meter hoogte. Tussen 'balanced rock' en de twee andere rotsen met een hoedje rechts ervan, stond nog een kleiner exemplaar. Dat exemplaar is echter in de winter van 1975/1976 in elkaar gestort. Dit lot is ooit alle rotsen met een hoedje beschoren.

Cappadocië 

Cappadocië ligt in Centraal-Anatolië in Turkije. Tijdens het Neogeen (Mioceen) kwam er hoge vulkanische activiteit in het gebied voor. Dat leidde tot de vorming van dikke lagen as, puimsteen en lava. Wat we tegenwoordig daarvan terugvinden zijn dikke afzettingen van tufsteen die afgedekt worden door harde lagen van basalt. De tufsteen is relatief zacht en verweert daardoor sneller dan de veel hardere basalt. Voor de erosie van vooral de tufsteen wordt hier gezorgd door regen, temperatuurschommelingen en rivieren. Dat is een iets ander ‘recept’ dan bij Arches NP maar samenvattend kun je ervan zeggen dat ook hier meerdere eroderende krachten verantwoordelijk zijn voor de afbraak van het gesteente. En ook hier leidt dat tot de vorming van bijzonder gevormde steenformaties waarvan de paddenstoelvormige schoorstenen waarschijnlijk het meest bekend zijn (afbeelding 4). 

Afbeelding 4. Rotsen met een hoedje in Cappadocië in Centraal Anatolië (Turkije). Ze worden gevormd door relatief zachte tufsteen (lichtgekleurd) met erbovenop  hardere basalt (donker gekleurd).

Teufelstisch 

De 14 meter hoge Teufelstisch vinden we bij de plaats Hinterweidenthal in het Pfälzerwald in de Duitse deelstaat Rheinland-Pfalz (afbeelding 5). Het is een paddenstoelrots die bestaat uit bontzandsteen uit de Triasperiode. De betreffende bontzandsteen behoort tot de zogenaamde – ongeveer 150 meter dikke – Rehbergformatie. Deze formatie is opgebouwd uit resistente en minder resistente zandstenen. We zien dit bij de Teufelstisch als een harde (resistente), roodpaars gekleurde, dikke plaat (284 ton) uit gedeeltelijk gesilificeerde zandsteen die gedragen wordt door niet gesilificeerde (en dus minder resistente) helderrode tot oranje zandsteen waarop de eroderende krachten behoorlijk grip hebben. In feite komen we hier dus weer hetzelfde principe tegen als bij de voorbeelden uit de USA en Turkije: Harde (resistente) gesteentelagen die rusten op minder harde (minder resistente) gesteentelagen waarbij de minder harde gesteentelagen sneller verweren wat dan leidt tot de vorming van de paddenstoelrotsen. Deze Teufelstisch is overigens niet eenmalig in het gebied; in het Pfälzerwald komen meer dan twintig van deze paddenstoelrotsen voor. Wel zijn ze allemaal kleiner dan de Teufelstisch. 

Afbeelding 5. De  14 meter hoge Teufelstisch bij Hinterweidenthal in het Pfälzerwald in de Duitse deelstaat Rheinland-Pfalz.

Maar komt er dan helemaal geen wind aan te pas? 

Bij het ontstaan van onze voorbeelden speelt wind nauwelijks tot geen rol. Dat wil niet zeggen dat we die wind (afbeelding 2 en 6) maar moeten vergeten. In woestijngebieden zoals de Sahara komen wel degelijk paddenstoelrotsen voor die door de wind zijn gevormd. Het kan dan gaan om gesteenten met een uniforme hardheid waarbij de wind het lagere gedeelte kan uitschuren waardoor de bekende vorm ontstaat. Maar vaak gaat het in woestijnen ook weer om gesteenten van verschillende hardheid. En bovendien spelen in deze gebieden sterke temperatuurschommelingen (tussen dag en nacht) ook een belangrijke rol. Gesteenten zetten daardoor uit en krimpen vervolgens weer sterk waardoor ze verzwakken en vergruizen. Ook hier kan er dus weer een combinatie van factoren zijn die tot het ontstaan van de paddenstoelrotsen leidt. 

Afbeelding 6. Stuivend zand  (hier bij windkracht 11 in Zeeland) bereikt maar een relatie lage hoogte. De fijnere deeltjes ervan kunnen echter hoger komen. De detailopname rechts laat zien hoe met het stijgen van de hoogte een sortering van de korrelgrootte plaatsvindt.

Literatuur (in willekeurige volgorde) 

• Arches – David W. Johnson – KC Publications – Las Vegas 1985 

• Krachten op de aardkorst – François Michel –Veen Magazines – Diemen 2006 

• Paddenstoelrots – pagina op website Wikipedia 

• Teufelstisch (Hinterweidenthal) – pagina op website Wikipedia 

• Entrada Sandstone – pagina op website Wikipedia 

• Balanced Rock – NPS/Kait Thomas – website National Park Service 

• Sand Transport – Michael E. Ritter – website The Physical Environment 

• Cappadocia, Turkey: Geological Wonders, Ancient Civilizations, and a Landscape Carved by Time – Mahmut Mat – website Geology Science 

• Der Teufelstisch - Rosalie Kunkel – website digital geology 

Bij de websitepagina’s gaat het om de versies die tussen 12 en 15 mei 2026 op internet stonden.