De Geul van bron tot monding (2)
Van de Belgische grens tot aan de monding in de Maas
 |
De Geul ontspringt in het Duits-Belgische grensgebied ten zuiden van Aken. Ongeveer 58 kilometer verderop mondt ze ten noorden van Maastricht in de Maas uit. Tijdens haar tocht door België en het zuiden van Limburg in Nederland stroomt de rivier door een gebied met gesteenten uit verschillende geologische perioden. Op haar weg door België heeft de rivier zich in sedimenten uit het Krijt ingegraven waardoor ze in mariene afzettingen uit het Carboon en Devoon is terechtgekomen. Deze afzettingen raakten tijdens de Varistische gebergtevorming, die zich hier vooral aan het eind van het Carboon liet gelden, vervormd. Daardoor wisselen gesteenten uit het Boven-Devoon, Onder-Carboon en Boven-Carboon zich in dit Belgische deel regelmatig af. In Zuid-Limburg in Nederland komt de Geul in steeds jongere gesteenten terecht. Dit komt doordat deze omgeving te maken heeft met een kantelbeweging in noordwestelijke richting. Daardoor krijgt de Geul hier niet alleen met steeds recentere afzettingen uit het Krijt te maken, maar stroomt ze ook door een omgeving met Tertiaire (Paleogeen) en zelfs Kwartaire afzettingen. Wie hier oog voor heeft, kan de rivier van bron tot monding als een geologisch boek lezen.
Even vooraf .... de kanteling van het gebied waar de Geul doorheen stroomt
De aanwezigheid van die verschillende gesteenten die we in de omgeving van de Geul tegenkomen, danken we voornamelijk aan een kanteling van het gebied dat wordt gevormd door Zuid-Limburg en omgeving. In het zuidoosten komt dit gebied omhoog en in het noordwesten zakt het in de diepte weg (afbeelding 1). In Zuid-Limburg wordt het dus ongeveer bij Vaals opgeheven om in de richting van ongeveer Geleen en Stein te dalen. Als gevolg van de kanteling vindt in het omhoogkomende gebied erosie plaats waardoor daar de bovenste gesteentelagen (die het jongst zijn) verdwijnen. Hierdoor komen oudere gesteenten aan de oppervlakte. In het wegzakkende gebied vindt sedimentatie plaats waardoor steeds jongere gesteenten afgezet worden. Door deze kanteling komen in het zuidoosten oude gesteenten uit het Carboon aan de oppervlakte. In het noordwesten liggen deze gesteenten uit het Carboon honderden meters onder de oppervlakte. Hoe verder we stroomafwaarts gaan langs de Geul, hoe jonger de gesteenten dus worden waar we langskomen.
 |
| Afbeelding 1. De kanteling van het gebied waar Zuid-Limburg toe behoort. |
Drie steengroeven
De Geul komt bij Cottessen Nederland binnen. Daar stroomt ze langs en tussen gesteenten uit het Boven-Carboon (Namurien) die op meerdere plaatsen in dit natuurgebied zichtbaar zijn. Hier vinden we een drietal groeves: Cottessergroeve, Heimansgroeve en Kampgroeve.
De Cotessergroeve met gesteenten uit het Boven-Carboon
De Cottessergroeve (afbeelding 2) ligt vlakbij de Belgische grens, dichtbij de Geul. In de groeve zien we zandstenen en schalies. Deze maken deel uit van een anticlinale plooi. Deze plooi is nog steeds te zien door de schuinstaande gelaagdheid van het gesteente in de wand van de groeve. In deze groevewand kunnen we ook een systeem van kleine breuken zien. Deze zijn net zoals de plooi veroorzaakt door tektonische krachten. Als we hier wat beter om ons heen kijken, valt ons op dat de schalie aan het verweren is. Aan de onderkant van de wand liggen heel wat gesteentebrokken die er aan de buitenkant alweer kleiig beginnen uit te zien. De winning van de zandsteen vond tot ongeveer 1960 plaats. Eerst gebeurde dat bovengronds. Rond 1950 ontstond er echter een probleem. Voor verdere uitbreiding van de groeve zou de weg boven langs de groeve afgegraven moeten worden. Dat is echter nooit gebeurd. Om toch door te kunnen gaan met de winning van de zandsteen is men toen ondergronds gegaan door middel van tunnels. Daarbij drong men in de ondergrond door en werd met het afval van de nieuwe tunnel steeds de vorige tunnel opgevuld. Van de ondergrondse winning vinden we tegenwoordig geen sporen meer. De zandsteen uit de groeve werd gebroken en gezeefd en daarna aan de NV Chamotteunie in Geldermalsen geleverd. Daar maakte men er vuurvaste, kiezelhoudende stenen (zogenaamde Dinasstenen) van. De groeve is tegenwoordig een geologisch monument dat door Staatsbosbeheer wordt beheerd. Bij de groevewand staat een informatiebord dat verduidelijkt wat hier te zien is.
 |
| Afbeelding 2. De Cottessergroeve (links) met breuken in het gesteente (midden) en verwering van de schalie (rechts). |
De gesteenten uit de Cottessergroeve stammen uit het Namurien (Laat-Carboon). Nederland was in die tijd door de zee bedekt. Verder naar het zuiden begon toen het Varistisch gebergte te ontstaan. Het land rees daardoor langzaam omhoog en het gebied van de Cottessergroeve kwam boven de zeespiegel uit. In de zee werd afbraakmateriaal van het gebergte als zand- en sliblagen afgezet. De zandlagen veranderden uiteindelijk in harde zandsteen, de sliblagen werden kleisteen en tenslotte leisteen. Met het verstrijken van het Laat-Carboon kwam het gebied van de huidige Cottessergroeve meer onder invloed van de gebergtevorming te staan en daardoor werden de eerder gevormde afzettingen geplooid. Aan het eind van het Namurien (ongeveer 315 miljoen jaar geleden) lag het gebied helemaal boven de zeespiegel. Het was een grote laagvlakte met rivieren die naar de verder weg gelegen zee stroomden.
 |
| Afbeelding 3. De op initiatief van professor Jongmans verder blootgelegde groevewand bij de Heimansgroeve (de gele pijlen geven de schuine stand van de lagen aan). |
De Heimansgroeve met gesteenten uit het Boven-Carboon
De Heimansgroeve (afbeelding 3 + 4 + 5) ligt verder stroomafwaarts in de buurt van de Geul. Ze is genoemd naar de natuuronderzoeker Eli Heimans (1861-1914) die ze al beschreef in zijn boekje 'Uit ons Krijtland' (1911): "Maar wat op het oogenblik het meest de aandacht trekt, dat zijn de steile wanden van deze open grot. Glimmend zwart met scherpe kanten stapelt zich daar vier, vijf meter hoog de kolenlei op; of het een pas opengehakte kolengroeve was, zoo versch en donker staan de blokken en staven en platen in alle richtingen dooreen." Deze 'open grot' is ontstaan door winning van het gesteente om veldwegen in de omgeving te verharden. In 1936-1937 werd op initiatief van professor Jongmans van het Geologisch Bureau in Heerlen de groevewand verder naar links blootgelegd. Rechts van die uitbreiding bevindt zich nu dus de eigenlijke groeve waar we schuinstaande schalies kunnen zien. De lagen lopen van linksboven naar rechtsonder. Links van de groeve komt in het profiel een afwisseling van eveneens schuinstaande schalielagen en zandsteenbanken voor. Hier zijn vooral de zandsteenbanken duidelijk zichtbaar doordat die minder snel verweren (en daardoor minder snel begroeien) dan de schalielagen. De lagen lopen daar echter van linksonder naar rechtsboven. De anticlinale plooi die hierbij hoort, bevindt zich ongeveer op de overgang van de groeve en de latere uitbreiding. Deze plooi werd al door Heimans in 'Uit ons Krijtland' genoemd. De Heimansgroeve is thans een geologisch monument (met informatiebord) en wordt beheerd door Stichting Het Limburgs Landschap.
 |
| Afbeelding 4. De eigenlijke Heimansgroeve (de groene pijl geeft de plaats van de anticlinale plooi aan). |
De Heimansgroeve kent dezelfde ontstaansgeschiedenis als de Cottessergroeve. In de leisteen van de Heimansgroeve komen soms dunne laagjes brandlei voor. Deze laagjes duiden erop dat de zeebodem soms plaatselijk droogviel. Daar ontstonden moerassen waarin dunne veenlaagjes voorkwamen die we nu terugvinden als die brandlei.
 |
| Afbeelding 5. Links: zandsteenbanken in de uitbreiding van de Heimansgroeve. Rechts: schalies in de eigenlijke Heimansgroeve. |
De Kampgroeve met gesteenten uit het Boven-Carboon
Een
klein stukje verder naar het oosten ligt de Kampgroeve (afbeelding
6). De zandsteen in
deze groeve stamt eveneens uit het Boven-Carboon (Namurien). Men won
deze harde zandsteen in het verleden voor de bouw van huizen en
boerderijen in de omgeving. In het gesteente van deze groeve vinden we
enkele centimeters dikke laagjes brandlei die tussen de zandsteenbanken
zitten. Deze brandlei is schilferiger dan de schalie die we eerder
tegenkwamen. Als we een klein stukje ervan tussen de vingers
fijnwrijven, houden we een zwarte stof over. Dit is koolstof uit de
brandlei. Het is een overblijfsel van de planten die op deze plek in
het Boven-Carboon groeiden. Deze laagjes brandlei zijn in feite de
voorlopers van de steenkoollagen uit het Westfalien dat op het Namurien
volgt. De Kampgroeve is in beheer bij de Stichting Het Limburgs
Landschap.
Afbeelding 6. Links:
laagjes brandlei in de Kampgroeve. Rechts:
fossiel van Calamites, een boomachtige paardenstaart in de zandsteen.
Verder in de
omgeving zijn op meerdere
plaatsen zandstenen uit deze groeves als bouwsteen gebruikt, onder
andere in
hoeve Termoere in Cottessen en iets verder stroomafwaarts bij de
volmolen en de
kerk van Epen. Bij de volmolen volgen we de Geul stroomafwaarts en gaan
bij de
geasfalteerde weg door het draaihekje. Er loopt een smal paadje langs
de vaak
steile oevers van de rivier. Ongeveer 150 meter verder komt van rechts
een
klein watertje stromen: de Mezzel die in de Geul uitmondt. In molshopen
ziet
men soms vreemde blauwzwart glanzende 'stenen'. Die hebben aan een kant
een
vorm die lijkt op kaarsenvet dat naast de kaars is gestroomd en daarna
is
gestold. Het zijn ijzerslakken
(afbeelding
7). Deze ijzerslakken zijn afval van
ijzerwinning
die hier vroeger, mogelijk in de Romeinse tijd, heeft plaatsgevonden.
Helaas is
niet helemaal duidelijk waar dat ijzererts vandaan kwam. Een mogelijke
herkomstplek is het Wingbergbosje dat iets verderop aan onze
rechterkant ligt.
In dit bosje bevindt zich een steilrand met gesteente uit het Namurien.
In dit
gesteente dat voor een belangrijk deel uit schalie bestaat, zit
kleisideriet.
Sideriet is een ijzercarbonaat, ook wel ijzerspaat genoemd. Het komt
veel voor
in sedimentgesteenten zoals klei en schalie waar het dan
klei-ijzersteen of
kleisideriet als concretie vormt. Kleisideriet is vroeger wel op meer
plaatsen
gebruikt om ijzer uit te winnen.
Afbeelding
7. In het weiland langs de Geul bij Epen (links)
ziet men in molshopen en waar de vegetatie door betreding ontbreekt
soms vreemde blauwzwart glanzende 'stenen': ijzerslakken. De
voorbeelden (rechts)
geven een idee van ijzerslakken. De stukjes slak die we bij Epen zien,
zijn vaak maar enkele centimeters groot.
Afzettingen van löss
Bij Cottessen
valt op dat de rivier
nog zijn eigen gang mag gaan. Als een kronkelend lint meandert hij door
het
landschap. In de buitenbochten levert erosie steile wandjes op. In de
binnenbochten
vindt sedimentatie plaats (afbeelding
8). Dankzij de steile wandjes kan een kijkje in
de bodem
genomen worden. Deze bestaat uit een geelbruine afzetting die aan
löss doet
denken. Dat is niet zo vreemd want de beekafzettingen in het Geuldal
bestaan
vooral uit verspoelde en omgewerkte löss waarin plantenresten
kunnen voorkomen.
We kunnen deze afzettingen onder andere goed zien in de Geuloevers bij
de
groeves rond Cottessen, ter hoogte van de volmolen en het Wingbergbosje
en
verderop in de richting van Mechelen, bijvoorbeeld achter pension
Forellenhof.
Afbeelding
8. Tweemaal de Geul. Links
met erosie in de
buitenbocht en sedimentatie in de binnenbocht, vlakbij de
Heimansgroeve. Rechts met
steile erosiewand in de buitenbocht
bij de Forellenhof. Door erosie in de buitenbocht en sedimentatie in de
binnenbocht kan de rivier op zulke plaatsen een nieuwe meander (lus,
'kronkel') ontwikkelen.
Ongeveer vanaf
Epen ontvangt de Geul
water uit zijriviertjes zoals de Gulp
die kalk van afzettingen uit het Boven-Krijt
(Maastrichtien) meevoeren. Deze kalkafzettingen zullen de Geul tot
voorbij Valkenburg
aan de Geul begeleiden. Eerst zullen dat voornamelijk afzettingen uit
de
Formatie van Gulpen zijn. Verderop gaat het steeds meer om de Formatie
van
Maastricht. In het verleden gebruikte men deze kalksteen voor allerlei
doeleinden. Daardoor komen we nog veel huizen, kerken en kastelen van
deze
kalksteen tegen, die door de plaatselijke bevolking 'mergel' wordt
genoemd (afbeelding
9).
Afbeelding
9. Links:
Het vlakbij de Geul gelegen kasteel Schaloen in Oud-Valkenburg is
gebouwd van kalksteen uit het Boven-Krijt. GPS-coördinaten:
N 50°51.299' O
005°50.914'. Rechts:
Kalksteenblokken ('mergelblokken') liggen in Valkenburg aan de Geul
gereed voor restauratiedoeleinden.
Afbeelding
10. Vuursteenbank met vuursteenknollen in de kalksteenwand
van geologisch monument groeve Kasteel Oost.
Als we vanaf deze groeve de Oosterweg ongeveer een halve kilometer naar
het noordwesten volgen – in de richting van Valkenburg aan de
Geul en Kasteel Oost – dan komen we bij een volgende
dagbouwgroeve. Ze ligt eveneens in de noordelijke dalwand van de Geul
aan de voet van de Schaelsberg en staat tegenwoordig bekend als het
geologisch monument ‘Groeve Kasteel Oost’. Ook hier zien we
weer de Kalksteen van Valkenburg. In de groevewand zitten net zoals bij
de vorige groeve vuursteenknollen (afbeelding 10).
De kalksteen werd in het verleden gebruikt voor het bemesten van het
land. Ook werd de kalk gebruikt om er metsel- en pleisterkalk van te
maken. Dat gebeurde door hem in kalkovens te branden.
Tussen de beide groeves ontspringt een bron, de Sint-Jansbron, die
vervolgens meteen in de Geul uitmondt. Een bord langs de weg geeft aan
waar we dit kunnen bekijken (afbeelding 11). De rivier stroomt hier direct naast de Oosterweg.
Afbeelding
11. Beeldengroep 'de Drie Beeldjes' met er achter Groeve bij de drie Beeldjes (links). Groeve Kasteel Oost (midden). De Sint-Jansbron ligt tussen de beide groeves in (rechts).
Vuursteenmijnbouw in de prehistorie
In de kalksteen
uit het Boven-Krijt zitten
vuursteenbanken. Deze vuursteen is voor allerlei doeleinden gebruikt.
In de
steentijd maakte men er werktuigen en wapens van. Soms vond de winning
hiervoor
ondergronds plaats. In de Plenkertstraat in Valkenburg aan de Geul zijn
in de
zuidhelling van het Geuldal de mijngangetjes in deze kalksteen uit het
Boven-Krijt (Maastrichtien) naast de weg bloot komen te liggen (afbeelding
12 + 13) doordat
men in
de afgelopen eeuwen de onderkant van de helling heeft afgegraven. De
winning
van deze nogal grofkorrelige Valkenburger vuursteen vond meer dan 5000
jaar
geleden, tijdens de Nieuwe Steentijd (Neolithicum) plaats.
Afbeelding 12. Links:
de Neolithische vuursteenmijn in de
Plenkertstraat in Valkenburg. Rechts:
een van de blootgelegde gangetjes
van de vuursteenmijn. GPS-coördinaten:
N
50°51.952' O 005°49.360'
Afbeelding 13.
Links:
vuursteenknollen in de kalksteen bij de
vuursteenmijn in de Plenkertstraat in Valkenburg. Rechtsboven:
voorbeeld van een vuurstenen bijl. Rechtsonder:
reconstructie van een ingesteelde geslepen vuurstenen bijl.
Iets verder stroomafwaarts ligt direct ten zuiden van de Geul het
gehucht Geulhem. Men heeft er in de kalksteen uit het Boven-Krijt
tijdens de afgelopen eeuwen woningen aangelegd, de zogenaamde
grotwoningen of rotswoningen (afbeelding
14).
Deze bestaan uit in de kalksteen aangelegde ruimten. Bij de ingang werd
een muur (van kalksteenblokken) met ramen en een deur geplaatst. In
Geulhem werden enige van deze woningen tot 1931 bewoond. Het voorkomen
van zulke grotwoningen was vroeger in het Zuid-Limburgse
kalksteengebied niet ongewoon. Enkele van deze woningen zijn in 1976
gerestaureerd en zo voor het nageslacht bewaard gebleven.
Afbeelding
14. Grotwoningen aan de Geulhemmerweg in Geulhem. GPS-coördinaten:
N
50°52.110' O 005°46.991'
Aan het eind van haar traject naar de monding in de Maas, komen we
langs de Geul ook afzettingen uit het Tertiair (Paleogeen) tegen. Daar
komt tussen Schin op Geul en Meerssen in vooral de noordelijke dalwand
van de Geul de zogenaamde Cerithiumklei aan of nabij de oppervlakte
voor. Deze Cerithiumklei – die ook bekend staat als de
Afzetting
van Goudsberg – behoort tot de Formatie van Tongeren.
Afzettingen en formaties zijn indelingen van gesteenten
(lithostratigrafische indelingen) en sedimenten op basis van hun
kenmerken. Daarnaast is er nog de geologische indeling (indeling in
tijdseenheden). De Cerithiumklei behoort daarbij tot het Oligoceen, het
jongste gedeelte van het Paleogeen.
De Cerithiumklei is genoemd naar schelpen van het geslacht Cerithium,
die er vaak in voorkomen. Maar nu is het niet zo dat die gehele
afzetting uit klei met die schelpen bestaat. Het laagpakket is namelijk
niet overal gelijkvormig. Zo kunnen er onder andere dunne
bruinkoollaagjes in voorkomen. En in het jongste gedeelte van het
laagpakket is vaak een laag met gerolde vuurstenen (Maaseitjes, afbeelding
15) te
vinden.
Afbeelding
15. Gerolde vuurstenen (Maaseitjes) uit de Cerithiumklei.
De speld is 3 centimeter.
Ook
Kwartaire
afzettingen (Pleistoceen) van de Maas zijn langs de Geul in Nederland
niet ver van de rivier te vinden. De Maas komt tegenwoordig bij Eijsden
Nederland binnen en stroomt via Maastricht naar het noorden. Dat is
niet altijd zo geweest. Ruim twee miljoen jaar geleden, tijdens het
Pleistoceen, stroomde de rivier heel anders. Die oermaas volgde toen
een meer oostelijke koers en we spreken daarom ook wel van de Oostmaas.
Tijdens het Pleistoceen kwam de schiervlakte van de Ardennen omhoog en
kantelde het gebied in noordwestelijke richting (afbeelding
1).
Daardoor werd de Maas gedwongen om zich in te snijden en een meer
westelijke koers te volgen waardoor ze op den duur haar huidige
stroomrichting van zuid naar noord kreeg. Tijdens het zich steeds
verder naar het westen verplaatsen van deze Westmaas wisselden perioden
van sedimentatie en erosie elkaar af. Daardoor komen we op een aantal
plaatsen direct ten noorden en zuiden van de Geul Maasafzettingen aan
of nabij de oppervlakte tegen (afbeelding
16).
Afbeelding
16.
Graafwerkzaamheden geven ons een kijkje in de bodem, zoals hier bij de
aanleg van een waterbuffer in Berg (in de voormalige gemeente Berg en
Terblijt), ongeveer een kilometer ten zuiden van de Geul. Meestal raken
zulke plekken na de werkzaamheden weer snel begroeid waarna niets meer
van de ondergrond te zien is. Men komt dan hooguit in een molshoop nog
wat van het Maasgrind tegen.
Voorbij Geulhem
stroomt de Geul via
Meerssen en Bunde naar de Maas, waar ze bij het gehucht Voulwames in
uitmondt (afbeelding
17). Daarvoor
moet ze echter eerst het Julianakanaal kruisen. Daarom is er een duiker
onder
het Julianakanaal aangelegd waardoor de Geul tijdelijk ondergronds
gaat. Dit
stukje is gekanaliseerd. Het laatste korte stuk tot bijna aan de
monding in de
Maas wordt via een nieuwe bedding geleid. Dat laatste maakt onderdeel
uit van
het Grensmaasproject.
Afbeelding 17. Links: via een duiker
gaat de Geul onder het Julianakanaal door. Midden: de
monding van de Geul in de Maas bij
Voulwames. Rechts:
bij de monding is te zien dat in
de binnenbocht sedimentatie en in de buitenbocht erosie plaatsvindt.
Die erosie
is bij de volgende afbeelding vergroot
weergegeven. Deze foto's tonen de situatie in de lente van
2021. GPS-coördinaten
monding: N 50°54.452' O 005°43.207'
Afbeelding
18. We zien hier van
dichtbij de buitenbocht bij de monding in de Maas bij Voulwames (2014).
Er
is te zien hoe de erosie in de loop der tijd steeds meer land
wegneemt. De omheining is helemaal
ondermijnd;
de palen hangen alleen nog aan wat prikkeldraad (witte pijlen).
Tekst: Jan Weertz
Foto's: Jan en Els Weertz