Afbeelding 1. Fossielen die in de kalksteenafzettingen van de Formatie van Maastricht gevonden kunnen worden. Van links naar rechts: belemniet, zee-egel, oesterschelpen.

Dieren uit de Krijtzee

Tot de dieren die tijdens het Krijt in de zee voorkwamen (afbeelding 1 en 2), behoorden zeereptielen zoals de nu uitgestorven mosasaurussen. Hiervan zijn in Zuid-Limburg rond de Sint-Pietersberg bij Maastricht meerdere fossielen gevonden. Ook waren er inktvissen, bijvoorbeeld ammonieten en belemnieten. Verder leefden er onder andere zee-egels, brachiopoden (ook wel armpotigen genoemd, ze lijken iets op de schelpen die we aan ons Noordzeestrand vinden maar ze behoren daar niet toe), krabben, bivalven (ook wel tweekleppigen genoemd, we komen ze nog steeds tegen als de schelpen aan het Noordzeestrand). Ook waren er zeeschildpadden, slakken, bryozoa (mosdiertjes), crinoïden (zeelelies), vissen zoals haaien en koralen. Voor het ontstaan van de dikke lagen kalksteen die we ook uit het Savelsbos kennen, waren vooral massaal in de Krijtzeeën voorkomende eencelligen met kalkskeletjes verantwoordelijk. 

Afbeelding 2. Fossielen die in de kalksteenafzettingen van de Formatie van Maastricht gevonden kunnen worden. Van links naar rechts: mosdiertjes, scharen van garnaalachtige, koralen.

Geologische tijdsindeling en lithostratigrafische indeling

Krijt en Boven-Krijt zijn termen uit de geologische tijdsindeling. Naast deze geologische tijdsindeling kennen we ook nog een lithostratigrafische indeling. Dit is een indeling van de gesteenten die van een periode in een bepaald gebied te vinden zijn. Lithostratigrafisch bestaat zo’n indeling uit FORMATIES die dan weer onderverdeeld zijn in AFZETTINGEN (afbeelding 3 en 4). Voor het Savelsbos zijn hier twee van die formaties belangrijk: de Formatie van Gulpen en de erop volgende Formatie van Maastricht. Beide formaties bestaan uit kalkstenen. In het algemeen is de kalksteen van de Formatie van Gulpen witter van kleur en fijnkorreliger dan de iets gelere en meer grofkorrelige kalksteen uit de Formatie van Maastricht. 

Afbeelding 3. De indeling van de Formatie van Gulpen.	Afbeelding 4. De indeling van de Formatie van Maastricht

De grens tussen de Formatie van Gulpen en de Formatie van Maastricht

De grens tussen de Formatie van Gulpen en de Formatie van Maastricht (met als afzettingen respectievelijk de Kalksteen van Lanaye en de Kalksteen van Valkenburg) is goed zichtbaar in groeve Blankenberg (Amersfoortcoördinaten 314.550 - 182.500), ook wel groeve Wolfskop genoemd (afbeelding 5). Deze ligt bij Cadier en Keer direct ten oosten van het Savelsbos. Ook het verschil tussen de respectievelijke kalkstenen is in deze dagbouwgroeve duidelijk te zien. Interessant is een 2½ meter dikke vuursteenbank aan de onderkant van de groevewand. Deze maakt deel uit van de tot de Formatie van Gulpen behorende Kalksteen van Lanaye die 23 vuursteenbanken telt. Waarschijnlijk gaat het bij deze dikke vuursteenbank om het samengaan van twee tot vier van dergelijke vuursteenbanken. Ook de kalksteen met vuursteenbanken van de prehistorische vuursteenmijn bij Rijckholt in het Savelsbos (afbeelding 13) behoort tot deze Kalksteen van Lanaye. Daar komen we later nog op terug.

Afbeelding 5. Links: de indeling van groeve Blankenberg (groeve Wolfskop) bij Cadier en Keer. Rechts: Er is een duidelijk verschil tussen de kalksteen uit de Formatie van Gulpen en de kalksteen uit de Formatie van Maastricht.

Zuid-Limburg kantelt

Voor het voorkomen van de kalkstenen van de Formatie van Gulpen en de Formatie van Maastricht in het Savelsbos zijn er nog een twee belangrijke zaken waar we rekening mee moeten houden. Enerzijds is dat de kanteling van het gebied van ongeveer zuidoost naar noordwest (afbeelding 6). Dat klinkt misschien onvoorstelbaar, maar heel Zuid-Limburg en verre omgeving kiept als het ware om. Dat gaat heel langzaam waardoor we het niet eens zien of merken maar het gebeurt wel degelijk. Deze kanteling wordt veroorzaakt door geologische krachten in de ondergrond maar het voert te ver om die hier te bespreken. Zuidoostelijk van het Savelsbos komt het gebied dus omhoog terwijl het noordwestelijk ervan in de diepte wegzakt. In het omhoogkomende gebied vindt erosie plaats waardoor daar de bovenste gesteentelagen (die het jongst zijn) verdwijnen. Hierdoor komen oudere gesteenten aan de oppervlakte. In het wegzakkende gebied vindt sedimentatie plaats waardoor steeds jongere gesteenten afgezet worden. Hierdoor komen we in het Savelsbos in bepaalde delen oudere gesteenten uit het Boven-Krijt tegen (Rijckholt) dan in andere gedeelten (Gronsveld) van het Savelsbos. Anderzijds hebben we nog te maken met de werking van rivieren (bij het Savelsbos de Maas) en droogdalen (de grubben). Door de insnijdingen daarvan in het landschap komen gesteenten uit de ondergrond aan de oppervlakte. De Maas bevond zich in het geologisch verleden ten oosten van het Savelsbos maar ze verplaatste zich later meer naar het westen waardoor ze nu door Eijsden en Maastricht stroomt. Door deze zaken hebben we in grote lijnen bij Gronsveld voornamelijk met de Formatie van Maastricht te maken. De Schone Grubbe, ter hoogte van Rijckholt vormt min of meer het overgangsgebied. Ten zuiden ervan vinden we steeds de Formatie van Gulpen. De gesteenten van beide formaties kunnen we echter maar op een klein aantal plaatsen aan de oppervlakte tegenkomen. Ze zijn op de meeste plaatsen bedekt door hellingafzettingen van grind, zand en leem. 

Afbeelding 6. De kanteling van het gebied waar Zuid-Limburg - en dus ook het Savelsbos - toe behoort.

Kalksteen als bouwstseen - ondergrondse kalksteengroeven

De kalksteen uit de Formatie van Maastricht is vroeger veel gebruikt voor het winnen van bouwstenen. Dat gebeurde in ondergrondse kalksteengroeven die door de plaatselijke bevolking mergelgrotten worden genoemd. De kalksteenblokken ('mergelblokken') werden met mergelzagen (afbeelding 7) uit het gesteente gezaagd. Dit stond in Zuid-Limburg bekend als blokbreken, verricht door blokbrekers. Het merendeel van deze groeven ontstond waar kalksteen in hellingen aan of nabij de oppervlakte voorkwam. In het Savelsbos komen we ze op een aantal plaatsen tegen. Een deel van deze kalksteengroeven heeft een echt gangenstelsel, een ander deel is vrij ondiep en bestaat soms uit maar een enkele gang. Getuigen van het gebruik van kalksteen uit dergelijke groeven als bouwsteen vinden we in de omringende dorpen, bijvoorbeeld bij de kerken van Gronsveld (afbeelding 7) en Sint Geertruid. Maar ook verder weg vond de 'mergel' zijn toepassing, bijvoorbeeld bij de bouw van de Dom van Utrecht. 

Afbeelding 7. Links: getuigen van het gebruik van de kalksteen die in de ondergrondse kalksteengroeven werd gewonnen, vinden we in de rond het Savelsbos gelegen dorpen veelvuldig. Hier bij de Sint-Martinuskerk in Gronsveld. Midden: opschrift van blokbrekers in een groeve in het Savelsbos bij Gronsveld van de hoeveelheid gewonnen bouwstenen. Rechts: een 'mergelzaag' waarmee de bouwsteen uit de groeves werd gezaagd.

De verschillende afzettingen in de kalksteengroeven in het Savelsbos

Bij Gronsveld heeft men de bouwsteen voor het belangrijkste deel gewonnen in het bovenste gedeelte van de Kalksteen van Gronsveld. Dat zouden we een streekgebonden niveau kunnen noemen. De Kalksteen van Gronsveld is normaal gesproken maar zo'n 5 à 6 meter dik. In de omgeving van Gronsveld is hij echter 11 à 12 meter dik. Het dubbele dus. Het deel van deze kalksteen waarin men in Gronsveld gewerkt heeft, varieert tussen lagen die alleen maar uit kalksteen bestaan en lagen kalksteen waarin vuursteen voorkomt. Deze situatie doet zich waarschijnlijk alleen bij Gronsveld voor. Hoewel we dus meestal met de Kalksteen van Gronsveld te maken hebben, hoeft dat niet altijd het geval te zijn. Zowel in groeve De Hel als groeve Hotsboom hebben we met de Kalksteen van Nekum te maken. Bij het Steinbergske (afbeelding 8), dat ter hoogte van Rijckholt in het Savelsbos ligt, gaat het waarschijnlijk om de Kalksteen van Valkenburg.

Afbeelding 8. Een nostalgisch plaatje van de vroegere ingang van ondergrondse kalksteengroeven ('mergelgrotten') in het Savelsbos. Links: Lebensboschgroeve. Midden: groeve Steinbergske. De houten hekken zijn tegenwoordig vervangen door ijzeren exemplaren, zoals rechts bij groeve Steinbergske.

Ongeveer 250 meter ten zuidoosten van groeve Steinbergske vinden we de Henkeput (GPS-coördinaten: N 50°47.842' O 005°44.778'). De Rijksdriehoekscoördinaten (Amersfoortcoördinaten) zijn bij benadering 180.260 - 311.970. Het gaat hier om een ongeveer 13 meter diepe 'put' die aan de bovenkant een diameter heeft van ongeveer twee meter (afbeelding 9). Aan de onderkant verwijdt deze put zich waardoor hij er meer als een ondiepe grot uit ziet. Waarvoor men de put gegraven heeft en wanneer dit gebeurd is, is onduidelijk. Mogelijk is er kalksteen gewonnen om het land mee te bemesten. Waar we wel iets over kunnen zeggen, is de geologische opbouw van het kalksteenpakket waarin de put gegraven is. Het bovenste deel van daarvan behoort tot de Kalksteen van Valkenburg (Formatie van Maastricht) die we ook al bij het Steinbergske noemden. Het onderste deel bestaat uit de Kalksteen van Lanaye (Formatie van Gulpen). Iets lager in het bos dan de Henkeput, maar vrijwel ernaast bevindt zich een abri die wel de Abri van Rijckholt (afbeelding 9) wordt genoemd. Deze abri ligt in de Kalksteen van Lanaye waarboven zich dan weer de Kalksteen van Valkenburg bevindt. Ook hier hebben we waarschijnlijk weer met de winning van kalksteen voor bemestingsdoeleinden te maken.

Afbeelding 9. Links: profiel van de Henkeput en de abri. Midden: de toegang van de Henkeput. Rechts: de abri.

Geologische orgelpijpen

Vanwege instortingsgevaar maar ook ter bescherming van natuur (bijvoorbeeld overwinterende vleermuizen) en cultuurhistorische waarden (oude opschriften) zijn de groeven voor het publiek afgesloten. Sommige ingangen zijn voorzien van traliehekken (afbeelding 8), andere zijn dichtgemetseld. Het ingangsgebied heeft echter vaak al veel interessants op geologisch gebied te bieden. Daarvoor hoeven we niet ondergronds te gaan. Tot deze bezienswaardigheden behoren geologische orgelpijpen (afbeelding 11). Deze ontstaan als zuur regenwater kalksteen oplost op plaatsen waar breuken en barsten in het gesteente voorkomen. Later kunnen deze orgelpijpen volstromen met los gesteente uit de bovengrond. In het Savelsbos zijn dat de al genoemde hellingafzettingen en Maassedimenten die het kalksteenpakket bedekken. Een mooi voorbeeld van orgelpijpen vinden we bij de ingang van kalksteengroeve Savelsbosch (Amersfoortcoördinaten 312.950 - 180.050 - GPS-coördinaten: N 50°48.345' O 005°44.538'). Bij het exemplaar links van de ingang is alleen nog het bovenste gedeelte met los gesteente gevuld. Bij het winnen van de kalksteen werd de orgelpijp aangesneden en liep daardoor gedeeltelijk leeg. Dat leeglopen van een orgelpijp is niet zonder gevaar want het kan snel en met enig geweld gebeuren. Waarschijnlijk is daarom in groeve Steinbergske (Amersfoortcoördinaten 312.250 - 180.200 - GPS-coördinaten: N 50°47.971' O 005°44.668') een orgelpijp met kalksteenblokken dichtgebouwd zodat ze niet leeg kon lopen en zo de blokbrekers niet in gevaar kon brengen. Bij kalksteengroeve Trichterberg aan de Eckelraderweg (Amersfoortcoördinaten 313.300 - 180.250) komen niet alleen gedeeltelijk gevulde orgelpijpen voor, er bevindt zich ook een helemaal leeggelopen orgelpijp (afbeelding 11) in de oostelijke kalksteenwand. 

Afbeelding 10. Links: de ingang van kalksteengroeve Savelsbosch. Midden: onderkant van de orgelpijp bij de ingang van deze groeve. Rechts: in deze orgelpijp is te zien dat een deel van de vulling, bestaande uit voornamelijk ingespoeld Maasgrind, nog aanwezig is.

Afbeelding 11. Geologische orgelpijpen. De exemplaren op de 2e en 4e foto bevinden zich bij kalksteengroeve Trichterberg. Bij de orgelpijp op de 3e foto (zie ook afbeelding 9) is nog een deel van de vulling te zien. De orgelpijp op de 4e foto is helemaal leeg.

Graafgangvuurstenen

Bij de ingang van de groeven kunnen we op verscheidene plaatsen vuursteen in de kalksteen zien zitten. Bij de eerder genoemde kalksteengroeve Savelsbosch (ook wel aangeduid als Savelsbergroeve) gaat het om pijpvormige, zogenaamde 'graafgangvuurstenen' (afbeelding 12). Deze zijn ontstaan in tunnels van in de bodem gravende garnaalachtigen (Decapoda). 

Afbeelding 12. Links en midden: Graafgangvuursteen. De graafgangvuurstenen bij de foto rechts zijn te zien bij de ingang van groeve Savelsbosch. Deze graafgangvuurstenen zijn ontstaan in tunnels van in de bodem gravende garnaalachtigen (Decapoda).

Instortingsgevaar

Wat het instortingsgevaar betreft, kan nog gezegd worden dat men bij het winnen van de kalksteenblokken (‘mergelblokken’) in het Savelsbos soms wel erg dicht bij de bovenkant van het kalksteenpakket kwam. Het plafond van zulke gangen was dan natuurlijk – op z’n zachtst gezegd – niet erg stevig waardoor instortingen een reëel gevaar vormden en nog vormen (afbeelding 13). Het gevaar schuilt daardoor niet alleen in die groeven maar ook aan de oppervlakte, in het bos zelf. In de gangenstelsels is op meerdere plaatsen te zien dat grotere stukken van het plafond naar beneden zijn gevallen. Vaak gaat het daarbij om grote, zware stenen. Door het plafond heendringende boomwortels zijn ook een aanwijzing van de verzwakte staat ervan. Bij de ondergrondse winning van de kalksteen werden grote ondergrondse pilaren intact gehouden om het plafond te dragen. Van deze pilaren is later op een aantal plaatsen - illegaal - alsnog een deel weggezaagd waardoor het draagvermogen ervan afnam. Door het bezwijken van een pilaar kan een deel van de groeve instorten en kan zelfs een domino-effect volgen waarbij ook pilaren in de buurt ervan door overbelasting instorten. Afsluiting van de groeven (en het terrein erboven) vanwege instortingsgevaar is dus heel begrijpelijk.

Afbeelding 13. In de ondergrondse kalksteengroeven ('mergelgrotten') van het Savelsbos. Links zien we hoe door roofbouw in groeve De Hel delen van de ondersteunende pilaren zijn weggezaagd. De grote gevallen blokken bij groeve Steinbergske (midden) maken duidelijk dat het plafond niet erg stabiel is.

De prehistorische vuursteenmijn

Net ten zuiden van de Schone Grubbe treffen we een vuursteenmijn (Amersfoortcoördinaten 311.700 - 180.200) uit het Neolithicum aan (afbeelding 14). Hier begon de mens zo'n 6000 jaar geleden met het winnen van vuursteen in kalksteen uit de Formatie van Gulpen. Deze vuursteen werd gebruikt voor het maken van werktuigen en wapens. Om de vuursteen te winnen, werden schachten gegraven tot de gewenste vuursteenlaag bereikt was. Daarna gingen de prehistorische mijnwerkers verder met het graven van horizontale galerijen waarbij de vuursteen vrijkwam. Niet alle vuursteen was geschikt. Vuursteen van de juiste kwaliteit die in deze mijn gewonnen werd, komt in de Formatie van Gulpen voor in de Kalksteen van Lanaye. Tijdens de jaren '60 en '70 van de vorige eeuw is een deel van het prehistorische mijnveld opgegraven. Daarbij werd een verkenningsgalerij aangelegd en zo werden de prehistorische gangetjes aangesneden. Dit opgegraven deel van de Neolithische vuursteenmijn kan tegenwoordig tijdens excursies bezocht worden. Prehistorische stenen werktuigen en wapens van vuursteen zoals bijlen, boortjes en pijlpunten worden in onze tijd nog steeds in de omgeving van de vuursteenmijn teruggevonden. 

Afbeelding 14. Links: prehistorisch mijngangetje met vuursteenknollen (donker) in de Neolithische vuursteenmijn in het Savelsbos. De inzet laat een ongeslepen vuurstenen bijl zien die in de omgeving is gevonden. Rechts: de dagbouwgroeve bij de Bukel, vlakbij Sint Geertruid.

Een dagbouwgroeve bij de Bukel

Op de weg van Eijsden naar Sint Geertruid, net voorbij de plek waar de naam van de weg van Moerslag in Bukel verandert, ligt links in de bosrand een kleine dagbouwgroeve (Amersfoortcoördinaten 311.150 - 181.250 - GPS-coördinaten: N 50°47.363' O 005°45.593'). Dit is het geologische monument Moerslag, waar vroeger de Kalksteen van Lixhe uit de Formatie van Gulpen werd gewonnen (afbeelding 14). Deze kalksteen werd gebruikt om het land te bemesten (bemergelen). Er komen grillige vuurstenen in voor. Geologische (aardkundige) monumenten kom je tegenwoordig in zowel binnen- als buitenland tegen. Ze geven een interessant kijkje in de bodem. Doordat de begroeiing steeds probeert om deze 'kale' plekken in te nemen, blijft het voor terreinbeheerders altijd weer een extra inspanning om het monument voor het oog zichtbaar te houden. Om uiteenlopende redenen lukt dat niet altijd en zo nu en dan moet een inhaalslag gedaan worden. 

Geen afzettingen uit het Tertiair

Afzettingen uit het Tertiair (tegenwoordig is de tweedeling in Paleogeen en Neogeen gebruikelijker maar vanwege de naamsbekendheid gebruiken we nog de oudere naam voor deze periode) vindt men in het Savelsbos niet. Wellicht zijn deze wel aanwezig geweest maar nadat de zee tijdens het Neogeen uit Zuid-Limburg verdween, zullen ze ten gevolge van de opheffing en kanteling van het gebied door erosie weer verdwenen zijn. 

Aan de basis van dit item over het Savelsbos staat een artikel (Geologie van het Savelsbos) dat we hierover in Grondboor & Hamer, Jaargang 69, nummer 2 - 2015 publiceerden. De benoeming van de afzettingen uit de ondergrondse kalksteengroeven en de Henkeput zijn gebaseerd op gegevens uit: W.M. Felder en P.W. Bosch, Krijt van Zuid-Limburg, Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen TNO, Delft/Utrecht, 2000.